Skeptitsizm, agnostitsizm va ateizm: farqi nimada?
Uchta atama bir-biriga yaqin ko‘rinsa-da, ular turli savol va pozitsiyalarni ifodalashi mumkin.
Dunyoqarash haqida suhbatlarda turli atamalar bir-birining o‘rnida ishlatiladi. Ularning farqini bilish odamlarni qutiga joylash uchun emas, balki nima haqida gaplashayotganimizni aniqlashtirish uchun kerak.
Ateizm — xudolar haqidagi pozitsiya
Ateizmning keng tarqalgan qo‘llanishlaridan biri xudolar mavjudligiga ishonmaslik bilan bog‘liq. Falsafada ba’zan xudolar mavjud emas degan kuchliroq da’vo nazarda tutiladi. Shuning uchun so‘zning ma’nosi qaysi muhokama doirasida ishlatilayotganiga qarab aniqlashtirilishi lozim.
Atamani ishlatgan odamning boshqa barcha qarashlari haqida undan ko‘proq xulosa chiqarib bo‘lmaydi. Ateizmning o‘zi axloq, siyosat, ilm-fan yoki hayot ma’nosi haqida to‘liq tayyor javoblar to‘plami emas.
Agnostitsizm — bilim va ishonch masalasi
Agnostitsizm odatda xudoning mavjudligi haqida bilish mumkinmi yoki bu masalada yetarli bilim bormi degan savollarga taalluqli. Ba’zi odamlar o‘z pozitsiyasini “ishonmayman, lekin mutlaq bilaman deb ham aytmayman” deb ifodalaydi.
Ateizm va agnostitsizmni doim qarama-qarshi ikkita qutb deb tasvirlash shart emas. Biri ishonch haqida, ikkinchisi bilim yoki bilish imkoniyati haqida qo‘yilishi mumkin. Biroq mualliflar bu atamalarni turlicha ta’riflashini unutmaslik kerak.
Skeptitsizm — da’voni tekshirish odati
Skeptitsizm odatda da’volarga yetarli asos so‘rash va xulosani dalilga moslashtirish yondashuvini anglatadi. U har qanday gapni avtomatik rad etish bilan teng emas. Puxta skeptik kuchli dalilni ham qabul qilishi mumkin.
Ushbu atamalar odamning o‘zini qanday tushuntirishini to‘liq almashtirmaydi. Eng yaxshi yo‘l — yorliq bo‘yicha taxmin qilishdan ko‘ra, odamdan nimaga ishonishi, nimani bilishini aytishi va bu xulosalarga qanday kelganini so‘rash.
- Ateizm: xudolar mavjudligiga ishonch yoki ularning mavjudligi haqidagi pozitsiya.
- Agnostitsizm: bilish, bilimning chegarasi yoki ishonchni asoslash haqidagi qarash.
- Skeptitsizm: da’volarni tekshirish va yetarli asos talab qilish yondashuvi.
Manbalar va qo‘shimcha o‘qish
Quyidagi materiallar maqoladagi tushunchalarni chuqurroq o‘rganish uchun tavsiya etiladi. Ular Ateist.uz pozitsiyasini avtomatik ravishda tasdiqlaydi degani emas.
- Atheism and AgnosticismStanford Encyclopedia of Philosophy
- Critical ThinkingInternet Encyclopedia of Philosophy
Fikrni savol bilan boshlash mumkin. Xulosa esa dalillarga mos bo‘lishi kerak.