Ateizm nima va u nimani anglatmaydi?
Atama atrofidagi chalkashliklarni chetga surib, ateizm, ishonch va bilish o‘rtasidagi farqni ko‘rib chiqamiz.
Ateizm haqida gap ketganda, odamlar ko‘pincha bir-biridan farqli fikrlarni bitta so‘z bilan ataydi. Aniq suhbat uchun avval nimani nazarda tutayotganimizni belgilab olish foydali.
Bitta atama, bir necha qo‘llanish
Kundalik muloqotda ateizm ko‘pincha xudolar mavjudligiga ishonmaslik yoki ularning mavjudligini inkor etish ma’nosida ishlatiladi. Falsafiy adabiyotda esa ta’riflar turlicha: ayrim mualliflar ishonchning yo‘qligini, boshqalari esa xudolar yo‘q degan pozitsiyani nazarda tutadi.
Shu sababli, “Siz ateistmisiz?” degan savoldan keyin “Ateizm deganda nimani tushunyapsiz?” deb so‘rash ba’zan bahsni ancha ravshanlashtiradi. Bu so‘zning barcha holatlarda yagona, hamma tan olgan ta’rifi bor deb hisoblash to‘g‘ri emas.
Ateizm ilm-fanning boshqa nomi emas
Ilmiy usul kuzatish, o‘lchash, tushuntirishlarni sinash va natijalarni qayta tekshirish bilan bog‘liq. Ateizm esa xudolar mavjudligi haqidagi savolga nisbatan dunyoqarash yoki falsafiy pozitsiyadir. Ular o‘zaro bog‘lanishi mumkin, lekin aynan bir narsa emas.
Ateist bo‘lgan odam ilm-fanning har bir sohasini chuqur biladi, degan xulosa chiqmaydi. Xuddi shuningdek, dindor inson ilmiy ish bilan shug‘ullana olmaydi, degan xulosa ham asossiz. Odamning e’tiqodi va muayyan da’voni qanday tekshirishi bir xil savol emas.
Ishonch va bilimni ajratish
“Men bunga ishonmayman” va “Men buning yolg‘onligini isbotladim” degan gaplar bir xil emas. Birinchi jumla shaxsning ishonch holatini ifodalaydi; ikkinchisi esa dalil va asos talab qiladigan kuchliroq da’vodir.
Agnostitsizm ko‘pincha xudoning mavjudligi haqida bilish yoki qat’iy xulosa chiqarish mumkinligiga doir pozitsiya sifatida ishlatiladi. Ateizm va agnostitsizm har doim bir-birini inkor etadigan yorliqlar emas: odam ishonmasligi, ayni paytda masala haqida mutlaq bilimga ega emasligini aytishi mumkin. Tafsilot esa atamalarga qanday ta’rif berilishiga bog‘liq.
FIKR UCHUNYaxshi muhokamaning boshlanishi — qarshi tomonning fikrini o‘zingiz xohlagandek emas, u aslida aytganidek tushunishdir.
Savolni ochiq qoldirish ham fikrlashdir
Ateizm haqidagi munozara odamlarni bir-biriga qarshi qo‘yish uchun emas, balki da’volarimiz qaysi asosga tayanganini aniqlash uchun foydali bo‘lishi mumkin. Kuchli pozitsiya savollardan qochmaydi, ta’riflarini ochiq aytadi va yangi dalil paydo bo‘lsa, fikrini qayta ko‘rib chiqish imkonini saqlaydi.
Manbalar va qo‘shimcha o‘qish
Quyidagi materiallar maqoladagi tushunchalarni chuqurroq o‘rganish uchun tavsiya etiladi. Ular Ateist.uz pozitsiyasini avtomatik ravishda tasdiqlaydi degani emas.
- Atheism and AgnosticismStanford Encyclopedia of PhilosophyAtamalar va falsafiy yondashuvlarni chuqurroq o‘rganish uchun.
Fikrni savol bilan boshlash mumkin. Xulosa esa dalillarga mos bo‘lishi kerak.