2022-yil 8-sentyabr kuni dunyo eng uzoq muddat hukmronlik qilgan monarxlardan biri – Buyuk Britaniya qirolichasi Yelizaveta II ni yo‘qotdi. Uning o‘lim sababi rasmiy hujjatlarda “qarilik” (old age) deb ko‘rsatildi. Bu oddiy va bir qarashda hech qanday bahsga o‘rin qoldirmaydigan tashxis bo‘lib tuyulsa-da, aslida tibbiyot, etika va jamiyat uchun bir qator ziddiyatlarni keltirib chiqaradi. Ushbu maqolada “qarilik” diagnostikasining ilmiy, falsafiy va ijtimoiy jihatlarini tahlil qilamiz.
“Qarilik” – bu tashxismi yoki bahona?
Tibbiyotda “qarilik” rasmiy kasalliklar ro‘yxatiga kirmaydi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) tomonidan qabul qilingan Xalqaro kasalliklar tasnifi (ICD-11) da “qarilik” alohida kodga ega emas. Ammo ba’zi mamlakatlarda, jumladan Buyuk Britaniyada, o‘lim sababi sifatida “qarilik” yoki “keksalik zaifligi” (frailty of old age) ko‘rsatilishi mumkin. Bu ko‘pincha shifokorlar tomonidan to‘liq autopsiya o‘tkazilmagan yoki aniq bir kasallik aniqlanmagan hollarda qo‘llaniladi.
“Qarilik – bu kasallik emas, balki biologik jarayon. Uni tashxis deb atash, aslida bilimsizlikni yoki aniq sababni topa olmaslikni yashirishning bir usuli.” – Gerontolog doktor Jonatan L. (London Universiteti)
Qirolicha misolida, u 96 yoshga to‘lgan edi. Uning sog‘lig‘i haqida rasmiy ma’lumotlar cheklangan bo‘lsa-da, so‘nggi yillarda harakatlanish qiyinlashgani va umumiy zaiflik kuzatilgani ma’lum. Shuning uchun “qarilik” tashxisi, bir tomondan, tabiiy va kutilgan hol sifatida qabul qilinishi mumkin. Ammo bu, ayni paytda, o‘lim sababini aniq belgilashdan qochishning bir shakli hamdir.
Tibbiy nuqtai nazardan “qarilik”
Gerontologiya fani keksalikni kasallik emas, balki murakkab biologik, psixologik va ijtimoiy o‘zgarishlar majmui sifatida o‘rganadi. “Qarilik” tashxisi quyidagi muammolarni keltirib chiqaradi:
- Aniqlik yo‘qligi: O‘limning asl sababi – yurak yetishmovchiligi, infeksiya, yoki boshqa bir kasallik bo‘lishi mumkin. “Qarilik” bu aniq sabablarni yashiradi.
- Statistik noto‘g‘rilik: Agar ko‘plab o‘lim holatlari “qarilik” deb yozilsa, sog‘liqni saqlash tizimi haqiqiy o‘lim sabablari (masalan, yurak-qon tomir kasalliklari, saraton) haqida noto‘g‘ri ma’lumot oladi.
- Stigmatizatsiya: Keksalikni “kasallik” sifatida belgilash, qariyalarga nisbatan salbiy stereotiplarni kuchaytirishi mumkin.
Qirolicha Yelizaveta II ning o‘lim sababi haqida to‘liq tibbiy ma’lumotlar ochiq e’lon qilinmagan. Bu uning shaxsiy hayotiga hurmat sifatida qabul qilinsa-da, “qarilik” tashxisi ilmiy jihatdan yetarli emasligi haqida munozaralarni kuchaytiradi.
Falsafiy va etik ziddiyatlar
“Qarilik” diagnostikasi nafaqat tibbiy, balki falsafiy va etik savollarni ham tug‘diradi. Birinchidan, o‘limni tabiiy jarayon sifatida qabul qilish bilan uni kasallik sifatida ko‘rish o‘rtasidagi chegara qayerda? Ikkinchidan, shifokorlar va oila a’zolari o‘lim sababini aniq ko‘rsatishdan qochish orqali haqiqatni yashiryaptimi yoki keksa insonning qadr-qimmatini himoya qilyaptimi?
“O‘lim sababi sifatida ‘qarilik’ – bu jamiyatning o‘limga bo‘lgan munosabatining aksidir. Biz o‘limni tabiiy deb bilamiz, lekin uni aniq bir sabab bilan izohlashdan qo‘rqamiz.” – Falsafa fanlari doktori Mariya T. (Oksford Universiteti)
Qirolicha misolida, uning o‘limi butun dunyo diqqat markazida bo‘lgani sababli, “qarilik” tashxisi bir qancha ma’nolarni anglatadi: bu uning uzoq va to‘liq hayot kechirganini ta’kidlaydi, ammo ayni paytda tibbiy tafsilotlarni shaxsiy sir sifatida saqlashga xizmat qiladi.
Jamiyatdagi ta’siri
Qirolicha Yelizaveta II ning o‘limi sababi sifatida “qarilik” ko‘rsatilishi, jamiyatda keksalik va o‘lim haqidagi munozaralarni qayta yoqdi. Ko‘plab odamlar bu tashxisni “oddiy va tabiiy” deb qabul qilgan bo‘lsa, boshqalar uni “tibbiy noaniqlik” yoki “ehtiyotsizlik” deb tanqid qilishdi. Bu, o‘z navbatida, keksalikni tibbiylashtirish (medicalization of aging) muammosini keltirib chiqaradi.
- Keksalikni tibbiylashtirish: Keksalikni kasallik sifatida ko‘rish, qariyalarga nisbatan haddan tashqari tibbiy aralashuvni oqlashi mumkin.
- O‘limni tabiilashtirish: “Qarilik” tashxisi o‘limni inson hayotining tabiiy bir qismi sifatida qabul qilishga yordam beradi.
- Shaffoflik va maxfiylik: Jamoat arboblarining o‘lim sabablari haqida to‘liq ma’lumot berish kerakmi? Bu shaxsiy hayotga hurmat bilan qanday muvozanatlanadi?
Ilmiy va tibbiy yondashuvlar
Zamonaviy gerontologiya keksalikni tushunishda yangi yondashuvlarni taklif qiladi. Masalan, “biologik yosh” tushunchasi – bu insonning haqiqiy yoshidan ko‘ra, uning hujayralari va organlarining holatiga asoslanadi. “Qarilik” tashxisi o‘rniga, shifokorlar “keksalik zaifligi sindromi” (frailty syndrome) kabi aniqroq tashxislardan foydalanishni taklif qilishadi. Bu sindrom quyidagi belgilar bilan aniqlanadi:
- Vazn yo‘qotish
- Charchoq
- Harakatlanish qiyinligi
- Kognitiv pasayish
- Immunitetning zaiflashishi
Qirolicha Yelizaveta II ning so‘nggi yillarida bu belgilarning ba’zilari kuzatilgan bo‘lishi mumkin. Ammo rasmiy tashxis sifatida “qarilik”ni tanlash, bu aniq belgilarni e’tiborsiz qoldirishga olib keladi.
Xulosa: “Qarilik” – bu muammo emas, balki savol
Qirolicha Yelizaveta II ning o‘lim sababi sifatida “qarilik” diagnostikasi bir qator muhim savollarni ko‘taradi: Biz keksalikni qanday tushunamiz? O‘limni qanday izohlaymiz? Tibbiyot va jamiyat o‘rtasidagi chegara qayerda? “Qarilik” tashxisi, bir tomondan, oddiy va insoniy bo‘lsa, ikkinchi tomondan, ilmiy noaniqlik va etik murakkabliklarni yashiradi.
Bu ziddiyatlar bizni o‘lim va keksalik haqida chuqurroq o‘ylashga undaydi. Qirolicha Yelizaveta II ning hayoti va o‘limi, aynan shu mavzularda jamoatchilik muhokamasini kuchaytirishga xizmat qildi. “Qarilik” diagnostikasi, aslida, bizning keksalik va o‘limga bo‘lgan munosabatimizning oynasidir. Bu oynaga qarab, biz o‘zimizni va jamiyatimizni yaxshiroq tushunish imkoniga ega bo‘lamiz.
