Kirishi
Din erkinligi – har bir insonning imon, e'tiqod va dunyovoziyatini tanlash, o'zgartirish yoki umuman e'tiqodga ega bo'lmaslik huquqidir. Bu huquq inson huquqlarining asosiy elementlaridan biri bo'lib, ko'plab xalqaro hujjatlarda ham kafolatlangan. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi ham din erkinligini himoya qilishga bag'ishlangan bir necha muhim bandlarga ega. Ammo qonuniy normalar va amaldagi real holat o'rtasida ba'zi farqlar mavjud.
Konstitutsiyaviy asoslar
2002‑yil 8‑dekabrda qabul qilingan O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 22‑madiyasi quyidagicha deydi:
"Har bir fuqaroga din, e’tiqod va diniy e’tiqodni tanlash, bu e’tiqodlarni ochiq‑ochiq namoyish etish, diniy ibodatni amalga oshirish hamda diniy tashkilotlarni yaratish, ularga aʼzo bo‘lish huquqi berilgan. Har bir fuqaroning ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy huquqlari diniy e’tiqod yoki dinga oid bo‘lishiga qarab cheklanishi mumkin emas."
Bu matn abstrakt istisno bo‘lib, har bir fuqaroga diniy tanqidga ruhiy erkinlikni, shuningdek, diniy tashkilotlar tuzish va faoliyat yuritish erkinligini ta'minlashni kafolatlaydi.
Qonun hujjatlari va me'yoriy bazalar
- 2005‑yilgi "Din va dindorlik masalalari to‘g‘risida"gi qonun – dinlararo tenglik, huquq himoyasi, diniy ta'limni nazorat qilish mexanizmlari;
- 2019‑yilgi "O‘zbekiston Respublikasi prezidentining diniy erkinlikka oid farmoni" – dastlabki qadamlardan biri sifatida O‘zbekiston Markaziy Din idorasini qayta tashkil etish;
- 2022‑yilgi "Xalqaro hukuki normativlar jihatidan O'zbekiston Respublikasida din erkinligini ta'minlash" bo‘yicha maxsus ko‘rsatmalar.
Tarixiy kontekst
O'zbekiston hududida turli dinlar – Islom, xristianlik, buddizm, zoroastriylik va boshqa e'tiqodlar ming yillik tarixga ega. XX asr boshlarida, Sovet Ittifoqi davrida, din erkinligi adabiy nazarida** “*cheklangan”* va *«* sekulyar dastur** kabilar bilan chegaralangan edi. 1991‑yildagi mustaqillik seansidan keyin, yangi konstitutsiya va qonunlar erkin dini faoliyatni qayta tiklashga yo'naltirildi.
Sovuq urush va post‑sovuq davr
1990‑yillarda O‘zbekiston mustaqil davlat sifatida o‘z dini xizmatini yaratishga intildi. 1995‑yilda “Islom dini mamlakat dinidir” degan hukumat qarori qabul qilindi, bu esa davlatning Islomni rasmiy din sifatida tan olishini ko‘rsatdi, lekin bundan tashqari boshqa dinlarga nisbatan ham erkinlikni ta’minlashga intildi. Bu ikki yo’nalish atrofdagi muammolar – rasmiy va norasmiy dinlarning o‘rtasida muvozanatni topish kabi, hozirgi kunning dolzarb masalasiga aylangan.
Amaldagi real hayotda din erkinligi
Konstitutsiya matnida berilgan keng doiraviy huquqlar har doim amalda to‘liq amalga oshirilmaydi. Quyidagi jihatlar diqqatga sazovor:
- Diniy ro‘yxatga olish – mamlakatda mavjud bo‘lgan barcha dindorlik kurashlari kichik uyushmalardan mustaqil din tashkilotlari darajasiga yetishish uchun rasmiy ro‘yxatdan o‘tishi shart. Bu jarayon ma'muriy bosqichlarni o‘z ichiga oladi va ba’zan uzoq muddatli kechikishlarga olib keladi.
- Diniy ta'lim – davlat maktablarida faqat Islom dini bo‘yicha asosiy ta’lim beriladi, lekin diniy ko‘ngillik asosidagi kurslar ham ko‘rcatgan. Xususan, xalqaro maktablarda boshqa dinlar o‘rgatish imkoniyati nisbatan cheklangan.
- Jamoat makonida ibodat – masjid, cherkov, sinagog kabi ibodat joylari qurilishini ruxsat etuvchi hujjatlarni olish jarayoni mahalliy hokimiyat qaroriga bog‘liq.
- Yuridik himoya – din asosida kamsitish yoki ta’qibga uchragan shaxslar huquq himoyasini qonuniy organlardan olishlari mumkin, ammo amalda bunday da’volar kam uchraydi.
Tahliliy misollar
Masalan, Toshkentda yangi katolik cherkovi qurilishi jarayonida, qurilish ruxsatnomasi uchun taxminan ikki yil talab qilingan. Bu holat fuqarolar huquqlarini himoya qilish, biroq aniq vaqtlar chegarasini belgilashning ahamiyatini ko‘rsatadi.
Taqqoslash perspektivasi
Dunyoning boshqa davlatlari bilan solishtirganda, O‘zbekistonda din erkinligi o‘rtacha darajada tasniflanadi. Freedom House 2023‑yilgi hisobotida “Din erkinligi” bo‘limi uchun O‘zbekiston “partially free” (qisman erkin) deb belgilangan. G‘arbiy Yevropa davlatlari, masalan, Niderland, Shvetsiya kabi, bu sohada “free” (erkin) rangini egallaydilar, ammo ularning ham o‘ziga xos nuqtai nazarlari mavjud.
Xalqaro standartlar
Bir qator Xalqaro inson huquqlari deklaratsiyalari – BMTning Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, EU konventsiyasi va Avropa inson huquqlari bo‘yicha konventsiya din erkinligini fundament sifatida belgilaydi. O‘zbekiston bu standartlarga mos kelish maqsadida qonunlarni yangilash, sud amaliyotini mustahkamlash bo‘yicha bir qator tashabbuslarni amalga oshirgan.
Muammolar va imkoniyatlar
Kelajakda din erkinligini yanada mustahkamlash uchun quyidagi omillar e’tiborga olinishi kerak:
- Legallashtirish jarayonini soddalashtirish – ro‘yxatga olish, ruxsatnomalar olish kabi ma’muriy protseduralarni qisqartirish, shu bilan birga shaffoflikni oshirish.
- Ta'lim tizimini diversifikatsiya qilish – diniy ta'limda pluralistik yondashuvni joriy etish, o‘quvchilarga bir nechta dinlar haqida asosiy ma'lumotlar berish.
- Jamoat xabardorligini oshirish – fuqarolar huquqlari va dindorlik erkinligi haqida ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlar orqali ma'lumot tarqatish.
- Sud tizimining mustaqilligini ta’minlash – diniy kamsitish holatlari yuzasidan adolatli va tezkor qarorlar qabul qilish.
- Xalqaro hamkorlik – BMT, OSCE, Islomiy hamjamiyatlar tashkilotlari bilan tajriba almashish, eng yaxshi amaliyotlarni o‘rganish.
Yaxshi amaliyot misollari
Yaqinda Tashkent State University of International Relations da “Din erkinligi va inson huquqlari” bo‘yicha magistratura dasturi tashkil etildi. Bu dastur nafaqat nazariy bilimlarni, balki amaliy yondashuvni ham o‘rgatadi, shuningdek, talabalarni xalqaro standartlarga mos keluvchi loyihalar ishlab chiqishga jalb qiladi.
Xulosa
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida din erkinligi asosiy huquq sifatida belgilangan bo‘lsa-da, uning amalda to‘liq amalga oshirilishi yo‘lda turli ma’muriy, ijtimoiy va madaniy to‘siqlar mavjud. Boshqa mamlakatlar tajribasini o‘rganish, qonunchilikni yanada soddalashtirish va ijtimoiy ongni oshirish orqali bu masala yanada yanada yoritiladi. Din erkinligi nafaqat dindorlar, balki jamiyatning umumiy barqarorligi, axloqiy aqliy rivojlanishi hamda inson huquqlarini hurmat qilishga intilishga xizmat qiladi.
Erkin fikr almashinuvi, tolerans va ko‘p madaniyatlilikni qadrlash orqali O‘zbekiston global miqyosda yanada ochiq, faol, va barqaror jamiyatga aylanishi mumkin.
