Bugungi dunyoda haqiqiy bilim va shakliy ta’lim o‘rtasidagi farq, nafaqat universitetlar, balki jamiyatning intellektual rivojlanishi uchun ham muhim savoldir. Oksford universiteti – dunyoning yetakchi oliy ta’lim muassasalaridan biri – hamda O‘zbekiston universitetlari bir-biridan tarixiy, madaniy va iqtisodiy jihatdan farq qiladi. Ushbu maqolada ikki tizimni bir necha muhim mezonlar bo‘yicha solishtiramiz: tarixi, o‘quv dasturlari, tadqiqotga yo‘naltirish, akademik erkinlik, etika va talaba tajribasi.
1. Tarixiy ildizlar va falsafiy asoslar
Oksford universiteti 1096‑yildan boshlab o‘z faoliyatini boshlagan bo‘lib, o‘sha davrda gausian scholasticism va natural philosophy asosida bilimning tizimli taraqqiyotiga hissa qo‘shdi. Universitetning missiyasi – “bilimni chuqur o‘rganish, ilm‑fanni ilgari surish, jamiyatga xizmat qilish” – XIX‑asrda John Stuart Mill, Thomas Hobbes kabi faylasuflar orqali tafakkur erkinligi nuqtai nazariga asoslangan. Bu an’anaviy yondashuv kritik fikrlash va mustaqil tadqiqotlarga urg‘u beradi.
O‘zbekiston universitetlari esa 1919‑yildagi Turkiston davlat universiteti (hozirgi Toshkent davlat universiteti) kabi sovuq urush davrida mamlakatning sanoat va qishloq xo‘jaligiga xirij bo‘lish uchun qurilgan. Sovet ta’lim modeli marxistik‑leninistik ideologiyasiga asoslangan, lekin mustaqillikka erishgandan so‘ng, 1992‑yildan boshlab, O‘zbekiston gumanistik, xalqaro standartlarga mos ta’limga o‘tishni maqsad qilgan. Bu tarixiy kontekst ikkinchi tizimda ham shakliy, ya’ni rasmiy bo‘limlarga asoslangan o‘quv jarayonining paydo bo‘lishiga olib keladi.
2. O‘quv dasturlari: mazmun va metodika
Oksfordda tibbiy, huquqiy, ilm‑fanni chuqur o‘rganishga qaratilgan “tutorial” tizimi qo‘llaniladi. Har bir talabaga kichik guruhlarda professor bilan shaxsiy aloqada bo‘lish, savollarni doimiy ravishda tahlil qilish imkoniyati beriladi. Bu metodika dialektik suhbat asosida bo‘lib, bilimni faqat yodlash emas, balki uni sintez qilish va yangi nazariyalar yaratishga undaydi.
O‘zbekiston universitetlari ko‘proq kurs‑modul va seminar formatiga tayanadi. Darsliklar, standartlashtirilgan imtihonlar va kontrol nazoratlari asosiy vositalar sifatida ishlatiladi. So‘nggi yillarda "Project‑Based Learning" va "Research‑Oriented Courses"ga o'tish qadamda sezilarli darajada kuchaygan, lekin u hali ham an’anaviy “bilikni yodlash” modelidan chiqish uchun vaqt talab qiladi.
3. Tadqiqotga yo‘naltirish va ilmiy infratuzilma
Oksfordning ilmiy markazlari – Oxford University Press, Oxford Nanopore, Oxford Martin School kabi – global miqyosda katta grantlar, laboratoriyalar va xususiy hamkorlikka ega. Haqiqiy bilim bu joyda yangi maqolalar, patentalar va interdisipliner loyihalar orqali shakllanadi. Muvaffaqiyatga erishgan olimlar ko‘pincha peer‑review jarayonida mustaqil tekshiriladi.
O‘zbekiston universitetlari esa bir qator davlat grantlari va xalqaro hamkorlik dasturlari orqali (Erasmus+, DAAD, UNESCO) tadqiqot imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Biroq, laboratoriyalar zamonaviy asbob-uskunalar bilan ta’minlanmaganligi, ilmiy jurnallarga kirish cheklanganligi, hamda ma’lumotlar bazasiga erkin kirishning yetarli emasligi sababli, shakliy bilimga yaqin tashqi ko‘rinish ko‘proq bo‘lishi mumkin.
4. Akademik erkinlik va tafakkur erkinligi
Akademik erkinlik – har bir ilm-fan sohasida mustaqil fikrni ifodalash, yangi nazariyalarni taklif qilish va tanqidiy nazoratni amalga oshirish imkoniyatidir. Oksford Cambridge Union, Oxford Union kabi muntazam debat klublarini tashkil etadi, bu yerda talaba va professorlar dunyo siyosati, falsafasi va ilm-fani bo‘yicha erkin muhokama olib boradi. Oksfordning
“Free inquiry is the soul of the university.” – John Deweydegan tamoyili bu erkinlikni rasmiy ravishda tasdiqlaydi.
O‘zbekiston universitetlarida ham eritak muhokamalarni rivojlantirish borasida ijobiy o‘zgarishlar kuzatilmoqda: “Student Research Conferences”, “Open Lecture Series” kabi tashabbuslar barpo etilmoqda. Biroq, ba’zi hollarda davlat siyosati, milliy madaniyat va an’anaviy qarashlar akademik muhokamani cheklashi mumkin. Shuning uchun, shakliy erkinlik va haqiqiy erkinlik orasida farq paydo bo‘ladi.
5. Etika, gumanistik qadriyatlar va jamiyatga ta’siri
Oksfordda Oxford Human Rights Hub, Oxford Ethics Centre kabi institutsiyalar etika va inson huquqlari bo‘yicha tadqiqotlar olib boradi. Talabalar ko‘pincha ijtimoiy mas’uliyatli loyihalar (climate change, gender equality) bilan shug‘ullanadi.
O‘zbekiston universitetlari ham gumanistik ta’limga asoslangan kurslar (philosophy, sociology, ethics)ni kiritmoqda. “Yunus Emre Study Center” kabi tashabbuslar milliy merosni saqlash va zamonaviy etik muammolarni muhokama qilishga yo‘nalgan. Bu jarayonlar madaniy identitetni saqlash bilan birga, global gumanizmga moslashish imkonini yaratadi.
6. Talaba tajribasi: turli yo‘nalishlarda istiqbolli bilim
- Oksford: Talabalar mustaqil kutubxonalar, laboratoriyalar, sport inshootlari va xalqaro ijtimoiy tarmoqlarga erkin kirishadi. Bu shaxsiy rivojlanish va tarmoq qurish imkoniyatini beradi.
- O‘zbekiston: Talabalar ko‘proq davlat byudjeti, stipendiyalar va mahalliy korxonalar bilan hamkorlikda amaliyot o‘tkazadilar. Shakliy darajada kompyuter laboratoriyalari, amaliy mashg‘ulotlar yetarlicha mumkin, lekin ularni yangilash zarur.
Har ikki tizimda ham self‑directed learning (mustaqil o‘rganish) va group work (guruh ish)ning ahamiyati ortib bormoqda.
7. Muammolar va imkoniyatlar: qaysi yo‘nalish yanada rivojlanishi mumkin?
Oksfordda asosiy muammo – elitizm va yuqori o‘qish haqi, bu esa ijtimoiy tengsizlikka olib keladi. O‘zbekiston universitetlari esa moliya va infrastruktura cheklovlari, hamda davlat nazoratining ba’zan haddan tashqari qat’iyligi bilan yuzma-yuz turadi.
Birga ishlash orqali gorizontal hamkorlik (joint research projects, exchange programs) ham, vertikal integratsiya (Oksford professorlari O‘zbekistonda dars berishi) ham har ikki tomon uchun foyda keltiradi. Bu “Shakliy ta’lim”ni “Haqiqiy bilim”ga aylantiruvchi ko‘prik bo‘lishi mumkin.
8. Xulosa: haqiqiy bilimning kelajagi
Oksford universiteti ylg‘ochilikka qarshi kurashish, ilm‑fanni mustaqil ishlab chiqish va global etika standartlarini targ‘ib qilish orqali hujjiy ilmiy merosni saqlab qoladi. O‘zbekiston universitetlari esa o‘z milliy qadriyatlarni saqlab, zamonaviy ilm‑fanga integratsiya qilgan holda gumanistik hamda texnologik sohalarda yanada samarali bo‘lishga intilmoqda.
Yaqin kelajakda jahon gumanizmi, filosofik tafakkur va etik ilg‘orlik birga rivojlanib, har ikkala tizim ham shakliy va real bilimni birlashtiruvchi modelga erishishi mumkin. Buning uchun akademik erkinlik, resurslarga teng kirish va xalqaro hamkorlikni mustahkamlash zarur.
