Bertrand Arthur William Russell (1872‑1970) – XIX‑XX asrning eng mashhur ingliz faylasuf, mantik mutaxassisi, tarixchi va ijtimoiy faollari. Uning ilm‑falsafa, siyosiy va axloqiy asarlari dunyo bo‘ylab millionlab o‘quvchiga ilhom bag‘ishlagan. Russellning din haqidagi qarashlari ham shunchaki shaxsiy fikr emas, balki gumanizm, sekulyarizm va inson huquqlariga asoslangan keng qamrovli falsafiy tizimning muhim qismi hisoblanadi.
1. Russellning diniy tanqidga yondashuvi
Russell “din” atamasini ko‘pincha «iymonning intuitsiyasi va aqidaviy qoidalar butun jamiyatga majburiy tarzda singib ketgan tizim» deb ta’riflaydi. Uning nuqtai nazari quyidagi asosiy nuqtalarga tayanadi:
- Ilmiy tajriba - diniy da’volar mustaqil tadqiqot, kuzatuv yoki eksperimentga asoslanmaydi.
- Aqliy mustaqillik - har bir inson o‘z fikrini mustaqil ravishda shakllantirish huquqiga ega.
- Axloqiy asos - axloqiy qadriyatlar dinden mustaqil ravishda ham mavjud bo‘lishi mumkin.
Russell bu nuqtalarni “I’m not a Christian; I’m a non‑Christian” («Men xristian emasman; men har qanday diniy an’anaga mansub emasman») degan mashhur iqtibosida bayon qiladi.
1.1. „Din‑teoriya“ va “aqidaviy intuisiyalar”
Russell o‘z asari “Why I Am Not a Christian” (1919)da dinni ikki qatlamli tushunchaga bo‘linadi: tashqi (ritual, ibodat, muqaddas matn) va ichki (ruhiy his‑tuyg‘ular, “yaxshi va yomon” deb hisoblanuvchi sezgi). U dinni uchun “epistemik ishonchsizlik” – ya’ni aqidaviy da’volarning haqiqat yoki yolg‘onligini aniq tasdiqlashning iloji yo‘qligini ko‘rsatadi.
“The belief that a divine being exists is an extraordinary claim. Extraordinary claims require extraordinary evidence. Such evidence, however, has never been presented to a level acceptable to rational inquiry.” – Bertrand Russell
Uning bu bayoni ilmiy metodologiyani har bir dunyoviy mantiqiy savolga qo‘llash zarurligini ta’kidlaydi.
2. Dindorlikka qarshi sekulyarizm
Russellning sekulyaristik qarashlari “Diniy Nafsiylik” (religious fanaticism) va “Ijtimoiy Zarar” (social harm) tushunchalariga asoslanadi. Uning fikricha, dinesk yondashuvlar jamiyatda quyidagi muammolarni keltirib chiqaradi:
- Bilimlarning bosqichma‑bosqich rivojlanishiga to‘sqinlik;
- Inson huquqlari, xususan ayol va bolalarning huquqlarini cheklash;
- Qaror‑qabul qilish jarayonida razvedka va mantikadan chetga chiqish.
Yana bir muhim jihat – dinning siyosiy manipulyatsiyasi. Russell “The Politics of God” (1910) nomli maqolasida “din ”ni davlat nazorati ostiga olib, ijtimoiy-madaniy tizimni mustahkamlashga xizmat qilayotganini tanqid qiladi.
2.1. Din va Etika: Mustaqil Asoslar
Russell dunyoviy etikani “utilitarianism” (ta’minotchilik) nuqtai nazaridan tushunadi: axloqiy qarorlar insonning baxt-saodatini, yo‘qotilmasdan ko‘proq foyda keltirishini asos qiladi. U din orqali beriladigan axloqiy maxsus qoidalar “necessairly follow from religious belief” emas, balki “rational reflection on human well‑being” orqali paydo bo‘lishi mumkin deb hisoblaydi.
3. Russellning Gumanistik Ideologiyasi
Russell gumanizmni “insonga xizmat qiluvchi, inson huquqlari, erkinligi va hayot sifati yaxshilanishini maqsad qiluvchi falsafa” deb ta’riflaydi. Uning gumanistik tamoyillari quyidagilardan iborat:
- Inson aqli va tasavvuri – har qanday tashqi hokimiyatdan mustaqil.
- Shi’riyat, din, siyosiy ideologiyalar orasida har bir insonning “freedom of conscience” huquqi asosiy qadam.
- Ilm‑fanning universal yuksalishi — insoniyatni kamolot sari olib boruvchi asos.
Russellning “Humanism” (1930‑yillar) ga oid qisqacha ma’ruzalarida “ilmlar, san’at va texnologiya insonni ekologik va ijtimoiy muammolardan xalos qilish uchun hamkorlikda ishlashi kerak” deyilgan.
3.1. Dindorlik va Gumanizm o‘rtasidagi munozara
Russell ayni paytda din va gumanizm o‘rtasida har bir insonning mustaqil tanlovi muhimligini ta’kidlaydi. “Dinni tanlamaslik – gumanizmga qarshi emas, balki insoniy erkinlikni hurmat qilish” degan nuqtai nazarda, har bir inson o‘zga yondashuvni tanlashi mumkin, ammo bu tanlovning asosida raislikdan himoya qilish borasida ilmiy-rasional asos bo‘lishi lozim.
4. Russellning Merosi: Zamonaviy Falsafa va Siyosatda
Russellning dinistik qarashlari hozirgi zamon hamjamiyatiga bir qancha jihatdan hissa qo‘shadi:
- Din‑mokaralar asosida siyosat qurishga qarshi kurashish, demokratik institutlarni mustahkamlash;
- Ilm‑fanning ijtimoiy mas’uliyati – ilmiy natijalar jamiyatga foyda keltirishi;
- Axloqiy rag‘batlantirishni sekulyar ta’lim orqali asoslash, yosh avlodda tanqidiy fikrni rivojlantirish.
Bugungi kunda “New Atheism” harakati, “Secular Humanism” har kalluq ko‘plab mutaxassislar Russellning asarlariga murojaat qilishadi. Uning “minimum” deb atalgan prinsip — iqtibos: “Kichik to‘plam” (The Minimalist), ya’ni “har bir falsafa haqiqiy bilimga erishish uchun o‘z-o‘zini tekshirishga e’tibor qaratishi lozim” — bu zamonaviy ilmiy fikrlar bilan hamohang bo‘lib qoladi.
4.1. Russellning Ta’limga Bo‘lgan Uyushqoqligi
Russell kritik fikrni rivojlantirish, “falsafa‑ta’lim”ni yoshlar o‘rtasida kengaytirish orqali sekulyarizmni jamiyatning asosiy ilmiy-axborot bazasiga aylantirmoqchi edi. Uning 1945‑yilgi “Human Knowledge” kursi talabalariga demak, “hasrat bilan o‘rganiladigan har bir nuqta” ilm‑hairoviy bo‘lishi kerak.
5. Xulosa: Russellning Diniy Tanqidini Qabul Qilish
Bertrand Russell dinni aqil‑tajriba, erkin fikr va gumanistik qadriyatlar prizmasidan tahlil qiladi. Uning fikriga ko‘ra, dinning insoniy hayotga ijobiy ta’siri bo‘lishi mumkin, lekin bu ta’sir mantik, tajriba va axloqiy mustaqillik asosida bo‘lishi kerak. Sekulyarizmga qarshi beriladigan noto‘g‘ri da’vo shundan iboratki, din insonning ichki dunyosini yuritishi mumkin, lekin u ijtimoiy siyosiy strukturalarga majburiy kirisha olmaydi.
Bugungi kunda ham Russellning gumanistik va sekulyaristik tamoyillari “ilm‑savodxonlik”, “tanqidiy tafakkur” va “axloqiy mustaqillik” sohalarida mustahkam poydevor bo‘lib qolmoqda. Uning “din haqidaki har bir da’vo, bunday haqiqatga ‘sinab ko‘rish’ga asoslanishi kerak” degan yondashuvi hamjamiyatimizda mantiqiy sog‘lom munozarani rivojlantirishga xizmat qiladi.
